Skip to content
نقد فیلم موسیقی جنوب (زار)

نقد فیلم موسیقی جنوب: زار (ناصر تقوایی – 1350) – (آن‌ زمان که باد می‌آید)

زمان مطالعه: 5 دقیقه

فیلم مستند موسیقی جنوب محصول سال ۱۳۵۰، یکی از کارهای آقای ناصر تقوایی، کارگردان گران‌قدر کشورمان است. در این فیلم همچون سایر مستنداتِ ایشان سعی شده گوشه‌هایی دیده نشده یا کمتر دیده‌شده از زندگی مردم نواحی جنوبی کشورمان به نمایش گذاشته شود. این فیلم محصولی از رادیوتلویزیون ملی است و صدای محمد هنگ والی روایتگر آن است.

در ابتدای فیلم راوی به بررسی اطلاعات جزیره قشم اعم از جغرافیا، وضعیت اجتماعی و اقتصادی و سبک زندگی مردمان این جزیره می‌پردازد. سپس با نشان دادن کوچه‌های خالی که صدای باد در آن می‌پیچد به استقبال مراسم زار می‌ر‌ود. تقوایی باوجود کوتاهی و مختصر بودن زمان فیلم به‌خوبی توانسته حالات و موقعیت‌هایی که در مراسم زار اتفاق می‌افتد را در حد گنجایش و کشش ذهن مخاطب عام به تصویر بکشد و از هرگونه گزاف‌گویی و دادن اطلاعات که منجر به گیج و سردر گرم شدن بینندۀ ناآشنا با فرهنگ مذکور می‌شود، پرهیز کند.

اما زار چیست و ریشه در چه دارد؟

در اغلب فرهنگ‌ها و مذاهبِ کهن انسان و جامعه قائل به دوگانگی روح و جسم بوده و همواره معتقد بوده‌اند که قدرتی برتر و ماورای نیروی انسان وجود دارد و آدمی در هنگام گرفتار شدن در تندباد حوادث و مشکلات، هنگامی‌که خود را مستأصل می‌بیند از برای رهایی، راهی جز توسل به مابعدالطبیعه نمی‌یابد. انسان در خیال خود می‌پندارد که برای حل کردن این قبیل بلایا فقط نیروی جسمانی‌اش کافی نیست بلکه یک نیروی قدسی نیز باید او را همراهی کند. این نیروهای ماورایی گاه می‌توانند خوب باشند گاه بد. گاه کافر باشند گاه مسلمان؛ و ازآنجایی‌که بر چشم مادی ما قابل‌رؤیت نیستند ما بر آن‌ها نامی همچون باقی چیز‌های نادیدنی می‌نامیم؛ مثل روح، مثل باد! ازاین‌رو کسانی که مَسْکن این ارواح و اجنه و موجودات خبیث می‌شوند را« باد زده» یا «هوایی» می‌نامند.

بادها حسبِ حوزه جغرافیایی، شکل، ویژگی و شیوه عمل بر چندین دسته تقسیم می‌شوند و ساعدی در کتاب «اهل هوا» بادهای پراکنده در سواحل و جزایر را هفت گروهِ باد زار، باد نوبان، باد مشایخ، باد جن، باد پری، باد دیو و باد غول می‌نامد.

باد زار خود متشکل از هفتاد و دو گونه است و همگی آن‌ها کافرند و آسیب‌رسان و وظیفه درمان فردی که مبتلابه یکی از این بادهاست بر شانه‌های «بابا زار» یا «ماما زار» است و بابا زار یا ماما زار مرد یا زنی است که درگذشته خود زار را تجربه کرده و توانسته بر آن فائق شود یا به عبارتی زار را به زیر آورد. بابا زار یا ماما زار ابتدا قبل از شروع درمان می‌بایست از نوع زاری که فرد را مبتلا کرده اطلاع یابد و راه شناختش نیز توجه به علائم و نشانه‌های فرد بیمار است. به‌طور مثال زار تقروری احساس ناراحتی در شکم را ایجاد می‌کند یا زار ام‌گاره پدیدآورنده حالات هیپومانیک همچون تغییرات خلق، پرخوری، پرحرکتی و گاهی اوقات گریز از خانه و کاشانه است.

هنگامی‌که بیمار به بابا زار و ماما زار مراجعه می‌کند ایشان برحسب نیاز دو راهکار در برابر فرد قرار می‌دهند؛ یا فرد به پزشک مراجعه کند و در صورت نتیجه نگرفتن باز به‌پیش بابا زار یا ماما زار بازگردد یا همان موقع روند درمان را آغاز کند؛ اما شایان به ذکر است که در میان بابا زارها و ماما زار‌ها نیز هستند کسانی که مراجعه به طبیب و پزشک را برای بیمارِ باد زده مضر می‌دانند. ازاین‌رو که برخی مداخلات بالینی مانند تزریقات می‌تواند زار را به خشم آورد و احوال فرد را بدتر کند.

روند درمانی با مرحله «حجب» آغاز می‌شود، بیمار زاری می‌بایست به مدت هفت روزبه دور از چشم دیگران و تحت نظر بابا زار و ماما زار باشد. در این هفت روز درمانگر بر بدن آن‌ها مرهمی از انواع گیاهان و معطراتی که از قبل به مدت چهل روز نگه‌داشته‌ و آماده کرده‌اند گذاشته و بعضاً مقداری از آن را نیز به او می‌خورانند. بعد از پایان دوره حجب، بابا زار یا ماما زار بدن هوایی را شسته و معجونی از مواد که شامل خاک هفت راه و انواع برگ‌ها است به تن وی می‌مالند. اکنون باد زده آماده مراسم است.

مراسم زار این‌گونه برگزار می‌شود که ماما زار یا بابا زار تمامی «اهل هوا» را برای شرکت در مراسم فرامی‌خوانند. اهل هوا کسانی‌اند که قبلاً زار در آن‌ها خانه کرده ولی توانسته‌اند از آن رهایی یابند و البته که حضور آن‌ها در مراسمات زارِ قبیله الزامی است. از تشریفات اولیه این مراسم این است که «زاری» را در میان سفره‌ای از انعامی چون تخم‌مرغ، خرما، نقل و … می‌نشانند تا با این کار دل زار را به دست آورند. سپس بر روی سر بیمار پارچه‌ای سفید انداخته تا چشم غریبه‌ای به او نیفتد. سپس مراسم آغاز می‌شود…

نقد فیلم موسیقی جنوب (زار)
عکس تزئینی است

از ملزومات این جلسه گرداندن بخوری از گیاهان تندی چون عود، کندر، گشت و… است که جوی ایجاد می‌کند که تمامی حضار گویی به خلسه‌ای داخل می‌شوند. سپس نوازندگان می‌نوازند و مدعوین می‌خوانند:

  • یا ما یا له ما، له ما یع یع
  • سی دی گوارمی سه، شفا عندل گم بایه

ماما زار و بابا زار نیز دراین‌بین با سازی می‌نوازند. ازآنجایی‌که هر نوع زاری به یک نوع موسیقی پاسخ می‌دهد، درمانگر بسته به عکس‌العمل بیمار ریتم و آهنگ موسیقی را تغییر می‌دهد تا بالاخره نتیجه مطلوب حاصل شود؛ یعنی حالتی که زارشان بگیرد. سرشان را دیوانه‌وار تکان دهند و شانه‌هایشان شروع به لرزش کند. ولی می‌بایست مراقب بود که این موسیقی به رقصی تمام بدنی منتج نشود که آنگاه است که زار در بدن پخش می‌شود. پس آرام‌آرام موسیقی منظم شده و ماما زار یا بابا زار خیزران به دست ‌بر سر و شانۀ زاری کوفته تا زار به سمت سر و کله هدایت شود. ماما زار و بابا زار زبان زار را می‌فهمند. با او صحبت می‌کنند تا خواسته‌اش را بگوید. به‌طور مثال در مستندِ دیده شد زار چیزی گران‌بها خواست و انگشتری به او هبه کردند؛ اما گاه زار سنگین است. زار سنگین خون می‌خواهد و تا خونش ندهی آرام نمی‌شود. پس زاری را بر بزی سوار می‌کنند و زار او را می‌راند و در آخر بز را کشته و بابا زار یا ماما زار و دیگر اهالی هوا که تجربه زار سنگین داشته‌اند همگی استکانی خونِ بز مذبوح را می‌نوشند؛ اما زار در آخر هیچ‌گاه دفع نمی‌شود اما مطیع و آرام چرا؛ و در آخر اگر همه‌چیز درست پیش برود اهل هوا فردی جدید را در جمع خود خواهند دید.

ولی این زار و بابا زار و ماما زار و این مراسم از کجا آمده‌اند؟

مراسمانی همچون زار در جای‌جای دنیا در قبایل و در شکل و مناسکی دیگر نیز قابل ‌مشاهده‌اند. به‌طور مثال زار همواره مراسمی است به‌سوی دریا، اما گوات که مراسمی است مشابه در سیستان و بلوچستان، حتماً بایستی بر زمینی از شن و چشم‌اندازی وسیع صورت گیرد یا پرخوانی در میان ترکمن‌ها که باید همجوار با قله و برف باشد. بعضی می‌گویند زار با ورود برده‌های اتیوپیایی تبار و آفریقاییِ نامسلمان به مناطق جنوبی و جنوب شرقی کشور واردشده و بعضی همچون« فروبنیوس» بر این باورند که زار با توجه به عناصر و نشانه‌هایی که دارد همگام با فرهنگ و رسوم کهن ایرانی است و خاستگاهش ایران است و از این‌جا به حبشه و بعد آفریقا منتقل‌شده؛ اما چیزی که در این میان ثابت است این است که مادر تمامی این مناسکْ مراسم و عادتی مذهبی به‌عنوان شمنیسم سیبری است که مولد آن را باید در سیبری و مناطق آسیایی میانه جستجو کرد. به اعتقاد الیاده «شمنیسم» مساوی است با فن خلسه رهبریت این مراسم را فردی ملقب به «شمن» در اختیار دارد. اعتقاد بر این است که شمن‌ همانند پزشکان قادر به درمان است و مانند هر جادوگری می‌تواند سحر و جادو کند؛ و در مراسم زار شمن همان بابا زار و ماما زار است؛ و همانند او به درمان فرد با کمک نیروهای جادویی می‌پردازد.

از نیم‌قرن پیش تاکنون مراسم زار و محل‌های برگزاری آن دچار دگرگونی زیادی شده‌اند. به‌طور مثال این مراسم در بوشهر تقریباً به‌طور کامل منسوخ‌شده و در شهرهای دیگر همچون قشم و بندرعباس آیین و نحوه اجرای آن متحول شده و رواج بسیار کمتری نیز دارد.

4 4 رای ها
امتیاز مقاله

بخش نظرات 

مشترک
ابلاغ از
guest
2 کامنت
جدیدترین ها
قدیمی بیشترین امتیاز
بازخورد
دیدن همه کامنت ها
Reza
Reza
10 روز پیش

عالی بود👍

مدیریت وُپیاک
پاسخ به  Reza
10 روز پیش

خوشحالیم که مورد توجه واقع شده