Skip to content
نقد فیلم مستند بادجن

نقد فیلم مستند بادجن (ناصر تقوایی – 1348) – (چگونگی پدیداری شهر و تن در مستند باد جن)

زمان مطالعه: 5 دقیقه

نقدهای متفاوت و متنوع بر مستند باد‌‌ جن (1348) ناصر تقوایی شده است. در مقاله سیاست بر مستند باد جن سایه می‌گستراند، علیرضا ارواحی به بررسی نوشتارهایی که در هفت مبحث حول محور این مستند مطرح‌شده،پرداخته است. ارواحی در نتیجه‌گیری پایانی نوشته است: «در مستند باد جن، آنچه بیش‌تر اهمیت می‌یابد نه خود فیلم بلکه نوشتارهایی است که دیگران درباره آن نوشته‌اند.»(ارواحی،1397:31) ازاین‌رو وجود نوشتارهایی از منظرهای متفاوت تبدیل به عاملی می‌گردد که فارغ از دایره نقد به این مستند اعتبار می‌بخشد. بیاید در نظر بگیریم که نوشتارهای حول محور این مستند، بیش از آنکه در چشم‌انداز فرم و محتوای مستند خود را آشکار کند از زمینه‌های اجتماعی و سیاسی حاکم بر ایران تغذیه کرده. رامتین شهبازی در مقاله جنوبی: مروری بر زندگی و آثار ناصر تقوایی، آورده است که :«برخی از فیلم‌های کوتاه مستند تقوایی مثل اربعین، باد جن و مشهد اردهال که مضامین دینی و مذهبی نیز داشتند موردعلاقه دولت قرار نگرفتند.» سپس به نقل از تقوایی آورده است که :«در فیلم اربعین می‌خواستم از مراسم عاشورا در بوشهر فیلم بگیرم.من چون بچه جنوب هستم مراسم مذهبی را خوب می‌شناسم.رئیس شهربانی بوشهر اجازه نداد و گفت شما می‌خواهید عقب‌افتادگی مردم ما را به خارجی‌ها نشان بدهید و …»(شهبازی،1381:25) از طرف دیگر شمایل قوم‌شناسی و آیینی مستند باد جن در کتاب« اهل هوا» نوشته  غلامحسین ساعدی  است که اهمیت یافته است . بررسی آیین زار به‌مثابه یک آیین درمانی با جنبه‌های اجرایی و نمایشی نیز موردتوجه قرار گرفت. در کنار تمام مؤلفه‌های مطرح‌شده ،می‌توان به مقاله فرشاد فرشته حکمت نیز اشاره کرد که معتقد است فضاسازی در مستند باد جن به سینمای شاعرانه بدل می‌شود.سینمای شاعرانه هویت خود را با ایجاد راز و رمز ، استعاره و مجاز شکل می‌دهد از طرفی حضور احمد شاملو به‌عنوان گوینده و متن شاعرانه‌ای که تقوایی نوشته مزید بر علت می‌شود.فرشاد فرشته حکمت در مورد فضاسازی شاعرانه می‌نویسد:«ناصر تقوایی نیز در باد جن(1348)که فیلمی درباره مراسم زار در جزیره‌های جنوب ایران است،با به تصویر کشیدن امواج خروشان دریا که به صخره‌ها کوبیده می‌شوند و پیوند آن با گورستان مردگان،فضایی معماگونه را برای معرفی مراسم آیینی بادجن در باورهای اهل هوا،زمینه سازی می‌کند.»(فرشته حکمت،1389:45)

نقد فیلم مستند بادجن

مخاطب مستند باد جن با دو بخش مواجهه می‌شود.در بخش اول زمینه‌های شهری بندرلنگه با نماهایی از ساختمان‌های مخروبه،قبرستان،پنجره‌ها،قفل‌ها و دیوارنویسی است و دختر خیزران به دست که از خانه‌ بیرون می‌آید و اهل هوا را برای شب بازی فرامی‌خواند.در بخش دوم به اتاقی راه می‌یابیم که مراسم باد جن در آن قرار است رخ دهد. افراد در دل هم نشسته‌اند. آواز می‌خوانند، بر طبل کوبیده می‌شود و دست می‌زنند. نکته‌ای که در ترکیب این دو بخش وجود دارد به‌مثابه یک دیالوگ گویی است. تقوایی در مستند باد جن قصد ندارد که این آیین را معرفی کند یا به‌عبارت‌دیگر تحلیلی ارائه دهد، قصد تجربه ورزی مخاطب ، هنگام روبه‌رو شدن با مراسم باد جن است. ازاین‌رو متن شاعرانه اهمیت افزون‌تری می‌یابد زیرا منجر به خلق فضاسازی شده است که نه‌تنها از منظر دیداری بلکه شنوایی مخاطب موردتوجه قرار می‌گیرد ازاین‌روست که مخاطب مستند باد جن دریافت احساسی خود را از مواجه با اثر هنری به دست می‌آورد.

در دقایق ابتدایی فیلم نمایی از ساختمان‌های بندرلنگه پیش روی مخاطب قرار می‌گیرد و صدای شاملو که می‌گوید:«لنگه را بادها ویران کرد.» در مستند باد جن مخاطب با معماری و فضا ارتباط برقرار می‌کند. بندرلنگه و اهالی آن هردو در ارتباط باهم شکل‌گرفته‌اند. «قربانی زار که معمولاً فقیر،زحمتکش و بیچاره است» (آقاعباسی،1389:193) در مکانی که ساختمان‌ها ویران و بازارها مخروب گشته اهالی بندر نیز زارشان می‌گیرد. «یوهان پالاسما» ، مهم‌ترین وظیفه معماری را تعیین کردن مکان آدمی در جهان می‌داند. او می‌نویسد: «مکان و واقعه، فضا و ذهن جدا از هم و بی‌پیوند نیستند. متقابلاً یکدیگر را تبیین می‌کنند و ناگزیر به‌صورت تجربه‌ای درآمیخته درمی‌آیند. روان، جهان است و جهان در دریچه‌ی روان وجود می‌یابد.» (پالاسما،1394:26) از این روست که تجربه در فضا به نوعی هم‌گویی (دیالوگ) منجر می‌شود. بیاید اهالی بندرلنگه را در تناسب با فضای شهری بندر در نظر بگیریم.«ساختمان‌سازی در فرهنگ‌های سنتی با الگوگیری و پیروی از بدن انجام می‌شود» (پالاسما،1397:37) بندرلنگه همان تن اهالی است.حال می‌توان پیوند میان دو بخش مستند باد جن را مشهود در نظر گرفت. در بخش اول این حواس دیداری (بینایی) مخاطب است که اهمیت دارد. در بخش دوم باوجود موسیقی حواس شنوایی نیز در تداوم حواس بینایی شکل می‌گیرد .مواجهه با بینایی و صدا دو احساسِ متفاوت را برمی‌انگیزد،پالاسما می‌نویسد: «بینایی از هم جدا می‌کند، درحالی‌که صدا به هم می‌پیوندد. دید جهت‌مند است درحالی‌که صدا جهت ندارد و فراگیر است. حس بینایی احساسِ بیرون بودگی را در خود دارد، درحالی‌که صدا تجربه درون بودگی را پدید می‌آورد. (همان،68)

نقد فیلم مستند بادجن

حال بیاید مصداق‌های درون و بیرون بودگی را در مستند باد جن بیابیم. بخش اول خود فضای شهری بندر را آشکار می‌کند در بخش دوم اتاق که مراسم(بازی) در حال اجراست را می‌بینیم اما تقوایی گویی برقراری این دیالوگ پردازی را زمانی که پیرمردی در مراسم نشسته و زار رفته‌رفته در او هویدا می‌شود را با برش‌های به پنجره و سکوت پیش روی مخاطب قرار می‌دهد. زار از فضای بیرون از مخروبه‌ها و از دریا به همراه باد آمده است و در تن و درون آدمی جای گرفته است، با چنین تدوینی از مراسم به فضای بیرونی است که به‌طور مشخص زار،بدن و شهر در ارتباط باهم شکل‌گرفته است. در بستر چنین فضایی است که باد جن از مستندی سیاست زده به مستندی سیاسی نیز بدل می‌شود. شهری ویران در تناسب با آدم‌هایی ویران شکل می‌گیرد در اینجا مرگ مطرح نیست، بلکه معلق بودگی، درد و به حاشیه رانده شدن آدمی است که وجود دارد. ازاین‌روست که مفهوم آیین زار به‌مثابه یک آیین درمانی تلاش و غلبه بر چنین فضایی را در دل خود ایجاد می‌کند. درنهایت شاید بتوان به این نتیجه‌گیری رسید که احساس تماشاگر از طریق فضای ابتدای فیلم ایجاد می‌شود به طوریکه احساس ناشی شده از این فضا در روان مخاطب عامل برانگیختگی و القای ترس نیز می‌شود، پالاسما روشی که از طریق فضا در معماری با سینما پیوند برقرار می‌کند را روان-فضا(Mind-space) می‌نامد.

مستند باد جن، مستندی در جهت بازنمایی این مراسم آیینی نیست بلکه در جهت پدیداری روح این مراسم از پیوند شهر و آدمی است.ازاین‌جهت ناصر تقوایی همچون یک معمار فضاهای درونی و بیرونی زیست‌گاه اهالی بندرلنگه را در مستند خود ایجاد کرده است. مخاطب مستند باد جن از دل ویرانی‌های سنگین و سکوت‌های پی‌درپی شهر راهی به اتاقی می‌یابد که درمان درحال رخ دادن است،مخاطب پیش از مواجهه با مراسم از منظر بینایی در شهر پرسه زده است او در این راه چیزی جزء مکان‌های متروک و ویران نخواهد دید در ادامه مستند موسیقی با تأکید بر حس شنوایی و حرکت بدن در اتاق کوچک،مواجهه می‌یابد با تلاطم آدمی از وضعیتی که به آن دچار شده است.در انتها تماشاگر در روان خود گویی احساسِ بیماری را برای خود تجسم کرده است. باد جن فراتر از آیین در تصویر و تدوین فرمی مستند خود را هویدا می‌کند و در این نقطه است که تقوایی را معمار فضا باید نامید.

منابع :

ارواحی،علیرضا(1397).از فیلم مستند تا نقد مستند:تجربه ورزی در نقد سینمای مستند ایران.تهران:نشر شورآفرین.

آقاعباسی،یدالله(1391).دانشنامه نمایش ایرانی.تهران:نشر قطره.

پالاسما،یوهان(1397).چشمان پوست(چاپ سوم).تهران:نشر چشمه.

پالاسما،یوهان(1394).معماریِ تصویر فضای وجودی در سینما.تهران:نشر مس.

شهبازی،رامتین(1381). جنوبی: مروری بر زندگی و آثار ناصر تقوایی.نقد سینما ، شماره 32،ص27-24.

فرشته حکمت،فرشاد(1389).فضاسازی شاعرانه در اثر هنری.نشریه باغ نظر،پاییز و زمستان 1389،شماره 15،ص50-37

4.4 5 رای ها
امتیاز مقاله

بخش نظرات 

مشترک
ابلاغ از
guest
6 کامنت
جدیدترین ها
قدیمی بیشترین امتیاز
بازخورد
دیدن همه کامنت ها
رمضانعلی چهارچنگولی
15 روز پیش

خسته نباشید جناب هوشمندنیای عزیز
شاد و رها باشید.

Aref hooshmandnia
Aref hooshmandnia
پاسخ به  رمضانعلی چهارچنگولی
12 روز پیش

ارادت.ممنونم.

Terme
Terme
24 روز پیش

جالب بود از منظر جدیدی به بهش نگاه شده

Aref hooshmandnia
Aref hooshmandnia
پاسخ به  Terme
12 روز پیش

ممنونم

Ghaaf
Ghaaf
24 روز پیش

به ساختار خیلی خوب پرداخت شده بود ، ممنون از سایت خوبتون

مدیریت وُپیاک
پاسخ به  Ghaaf
24 روز پیش

لطف دارین . خوشحالیم که مورد توجه قرار گرفته.