Skip to content
نقد فیلم خاطرات خانه متروک

نقد فیلم مستند خاطرات خانه متروک (مهدی فارسی – 1394) – (تاج های برفی)

زمان مطالعه: 5 دقیقه

«خاطرات خانه متروک» طی 80 دقیقه و با ضرباهنگی مناسب موفق می‌شود اوضاع‌واحوال ایران حین جنگ جهانی اول را به بهترین شکل ممکن روایت کند. کارگردان از هرگونه قضاوت و موضع‌گیری خودداری کرده و صرفاً همان‌طور که در عنوان‌بندی می‌آید، با تکیه‌بر خاطرات، دست‌نوشته‌ها و نقل‌قول‌های منتسب به «شاهدان عینی» به روایت درافتادن ایران در یک قحطی بزرگ بپردازد. هرچند به گفته دست‌اندرکاران، قرار است یک نسخه 120 دقیقه‌ای برای تلویزیون تدوین شود و قطعاً پروپیمان تر خواهد بود، اما نسخه سینمایی آن‌هم توانسته اهداف سازندگانش را برآورده کند.

مهدی فارسی با اتکا به گنجینه عکس‌ها و تصاویر گران‌بهایی که از ایران در زمان جنگ جهانی اول به دست آورده و همچنین انتخاب هوشمندانه آن‌ها، تحقیق و پژوهش سیروس سعدوندیان که به‌درستی صدایش روی عنوان‌بندی ابتدایی و انتهایی می‌آید و انتخاب ناصر طهماسب به‌عنوان راوی و همچنین تدوین خلاقانه و پایان‌بندی درست‌وحسابی موفق شده یک مستند ارزشمند و تحسین‌برانگیز بسازد و سندی ماندگار از یکی از تلخ‌ترین دوران تاریخی ایران ارائه کند.

نقد فیلم خاطرات خانه متروک

همان‌طور که در عنوان‌بندی ابتدایی فیلم بر پراکنده بودن وقایع تأکید می‌شود، کارگردان سعی کرده اتفاقات و عواقب تلخ و ناگوار جنگ جهانی اول بر ایران را به شکلی منسجم و تأثیرگذار روایت کند و موفق می‌شود با هماهنگی معرکه تصویر، نریشن و همچنین موسیقی به هدفش برسد. فیلم به ده بخش پیوسته که هریک عنوان و شماره‌ای بر خوددارند، تقسیم‌شده است. روایت از تاج‌گذاری احمدشاه آغاز و با پایان یافتن جنگ جهانی اول به پایان می‌رسد. دراین‌بین پیرامون چگونگی به قحطی رسیدن ایران، خاطراتی نقل می‌شود که فیلم‌ساز با بخش‌بندی و انتخاب عناوین درست و مناسب، علاوه بر جلوگیری از پراکنده بودن روایت، حتی نقطه اتصال دقیقی برای آن‌ها ترتیب داده که به طرز حیرت‌آوری موفق بوده است.

با نگاهی گذرا به هر ده بخش شاید بتوان این موفقیت را بهتر توصیف کرد: 

آغاز؛ خاطرات خانه متروک

(با اشاره به سرگذشت وحشتناکی که از آغاز نخست‌وزیری میرزا حسن و از عمارت وی – که در حال حاضر متروکه است – بر مردم ایران گذشت …).

دوم؛ در حسرت گذشته سوخته

(ارجاع به نریشن فیلم به نظرم بهترین تعریف برای عنوان این بخش است: “دربار باشکوه قاجار طی سالیان دراز، کندۀ سوخته‌ای شده بود که عاقبت، خاکسترش در کوران این جنگ 4 ساله به هوا برخواست)

سوم؛ دستکش سفید

(با اشاره به ژنرال لیونل دنستریل، فرمانده قوای انگلیس که پس از رد پیشنهاد همکاری میرزا کوچک خان، به همدان رفت و باعث‌وبانی قحطی بزرگ در این شهر شد)

چهارم؛ نوش دارو

(با اشاره به اتحاد هرچند دیرهنگام روحانیون و مردم شهر «خوی» که به روایت فیلم نوش دارویی بود که این بار برخلاف داستان اساطیر، جان‌های بسیاری را به‌موقع از مرگ رهانید)

پنجم؛ طنین صدای منتظران

(با اشاره به تسلط بی‌چون‌وچرای انگلیس از جنوب و مرکز و روسیه از شمال و شمال غرب بر ایران و قحطی و ظلمی که بر مردم ایران وارد شد و طنین صدای منتظرانی که ممکن است بعد از سال‌ها در خرابه‌های کاشانه‌هایشان هنوز به گوش برسد)

نقد فیلم خاطرات خانه متروک

ششم؛ گناه بزرگان

(با اشاره به عدم خارج شدن احمدشاه و همراهانش از پایتخت هنگام قشون‌کشی روسیه به سمت تهران درحالی‌که عده زیادی از نمایندگان مجلس تهران را ترک کرده بودند)

هفتم؛ شرافتی که لکه‌دار شد

(با اشاره به شکست مستر چیک  معاون کنسولگری بریتانیا در بوشهر – پس از کشتن رئیس‌علی دلواری و هدفی که به آن نرسید و شرافتش در برابر سران بریتانیا لکه‌دار شد)

هشتم؛ قمر در عقرب

(با اشاره به کشیده شدن جنگ جهانی به مناطق غرب و اوضاع و احوالی که دولت ایران به ناگاه با آن روبرو شد)

 نهم؛ یک قطره خون

(با اشاره به نوشته‌های تاریخ نویسان که بعدها پس از جنگ جهانی اول عنوان کرده بودند: “قطره خونی که بر این لباس – با نشان دادن نمایی از لباس آغشته به خون فلان شازده فرنگی! – چکید، تاریخ را به قبل و بعد از خود تقسیم کرد)

دهم؛ در قلمرو غول‌ها

(با اشاره به موقعیت احمدشاه پس از تاج‌گذاری که تنها شش روز پس از رسیدن به تاج‌وتخت، جنگ جهانی آغاز می‌شود)

نقد فیلم خاطرات خانه متروک

فیلم به لحاظی بصری بسیار غنی است. فیلم‌ساز بااینکه به لحاظ استفاده از عکس‌ها و تصاویر آرشیوی دستش پر نبوده، اما سعی کرده با یک میزانسن حساب‌شده و تصاویری که از کاخ‌ها و مناطق حال حاضر ایران گرفته، با یک تدوین خلاقانه بتواند از سکته‌های احتمالی در روایت جلوگیری کند. نه‌تنها مهدی فارسی از این آزمون موفق بیرون آمده، بلکه در فصل‌هایی نیز خود را فیلم‌ساز باهوش و خوش‌قریحه‌ای نشان داده است. کافی است نگاه کنید به فصلی که راوی از شروع جنگ میان دو کشور صرب و اتریش و طرفداری کشورهای دیگر از این دو جناح می‌گوید، دوربین آرام‌آرام به ساعت قدیمی روی میز نزدیک شده و دراین‌بین هر یک از عددهای ساعت که به شکل دایره هستند، به شکل شعله‌های آتش درآمده و هنگامی‌که همه اعداد به زبانه‌های آتش تبدیل شدند و هنگامی‌که راوی در انتها عنوان می‌کند: تا دولت ایران بفهمد که باید در این کارزار چه کند، دید که در وسط تنوری از آتش گرفتارشده است، گربه‌ای در دایره وسط ساعت ظاهر می‌شود. این تصویر فید می‌شود به تصویری که گربه را با حفظ موقعیتش در وسط کادر در وسط لوله توپ جنگی می‌بینیم. تشبیه بسیار هوشمندانه‌ای است. ازاین‌دست تصاویر در این مستند کم نداریم.

یکی دیگر از ویژگی‌های مستند «خاطرات خانه متروک» متن نریشن‌­های آن است. متنی که نگارش فوق‌العاده‌ای داشته و همراه با صدا و بیان ایده‌آل ناصر طهماسب مخاطب را تا انتها می‌کشاند. بخصوص در معدود لحظاتی که کارگردان نتوانسته تصویر و یا تصاویری متناسب با متن نریشن پیدا کند و مجبور به استفاده از تصاویر تا حدودی بی‌ربط شده – که با توجه به انتخاب سوژه‌ای مربوط به صدسال گذشته به‌خودی‌خود ضعف به‌حساب نمی‌آید، صدای ناصر طهماسب همراه با موسیقی تأثیرگذار توانسته این ضعف را بپوشاند.

نقد فیلم خاطرات خانه متروک

«خاطرات خانه متروک» با روایت خواب دختر صدراعظم مظفرالدین شاه آغاز و با تکرار همان روایت به پایان می‌رسد. دختر خواب می‌بیند که پدرش یک تاج برفی را بر سر محمدعلی میرزا می‌گذارد و عنوان می‌کند که این تاج برای مدتی که او بر تخت می‌ماند، کافی است. این خواب و پس‌وپیش گذاشتن تاج بر سر محمدعلی که “در نظر عامه خوش‌یمن جلوه نکرد”، شروع بسیار خوبی است برای ورود به فضای این مستند. شمعی که ابتدای فیلم و در فضایی وهم‌آلود که همراهی درخشان تصویر و موسیقی و نریشن را با خود دارد، روشن می‌شود و در انتها با خاموش شدن آن و عقب کشیدن و بالا رفتن دوربین از عمارت متروکه و محصورشده میرزا حسن، نخست‌وزیر احمدشاه در میان خانه‌ها در تهران فعلی و تکرار نریشنی که در ابتدای فیلم از این عمارت باشکوه که بنای آن برای اولین بار با تلفیق معماری ایران و غربی ساخته‌شده و بی‌شباهت به صاحبش نیست، شنیده بودیم پایان می‌یابد.

در انتها هم وقتی قحطی بزرگ ایران را فراگرفته و احمدشاه عنوان می‌کند: لبوفروشی در فرنگ را به سلطنت در این مملکت و خاکش ترجیح می‌دهم، با تکرار روایت خواب دختر میرزا نصرالله و عنوان این موضوع که مرگ هر چهار شاه آخر دوران حکومت شاهنشاهی در غربت اتفاق افتاده، فیلم به پایان می‌رسد.

مهدی فارسی که سال گذشته از جشنواره سینما حقیقت جایزه بهترین پژوهش را در بخش جایزه شهید آوینی برای فیلم «ابرها در راهند» ساخته پدرش، محمدعلی فارسی دریافت کرد، در «خاطرات خانه متروک» نشان می‌دهد که آینده درخشانی در پیش دارد و به‌زودی از او بیشتر خواهیم شنید. لیست بلندبالای منابع تحقیق که در عنوان‌بندی پایانی می‌آید، به‌تنهایی نشان‌دهنده تلاش مهدی فارسی و سیروس سعدوندیان برای تولید یک اثر آبرومند و ماندگار است.

1 1 رای
امتیاز مقاله

بخش نظرات 

مشترک
ابلاغ از
guest
0 کامنت
بازخورد
دیدن همه کامنت ها