Skip to content
نقد فیلم اربعین

نقد فیلم اربعین (ناصر تقوایی – 1349) – (طواف عشق)

زمان مطالعه: 4 دقیقه

ناصر تقوایی فیلم‌سازی است که برای هر مخاطب ایرانی با آثار تاریخ‌ساز در سینمای ایران شناخته می‌شود. او کارگردانی را در بخش‌های مختلف هنر بصری زیست کرده و با در هم آمیختن پارامترهای بومی، بسیار بر روی فرم سینمایی ایرانی تعمق به خرج داده است. یکی از آثار به یاد ماندنی تقوایی در کارنامه‌اش مستند «اربعین» است که از نخستین آثار نمایشی او محسوب می‌شود. «اربعین» را می‌توان یک مستند موزیکال در راستای تصویر کردن یک نمایش آیینی چند هزار ساله‌ی ایرانی دانست. مبحث تعزیه و نوحه‌خوانی با تم مذهبی و سنتی همیشه از دل‌مشغولی‌های تقوایی به حساب می‌آمده تا جایی که فیلمی با نام «تمرین آخر» برای ثبت هنر تعزیه در سازمان جهانی یونسکو در بوشهر ساخته است. این فیلم‌ساز جنوبی که از کودکی در حال و هوای جنوب کشور با رسم و رسومات محلی زیست کرده است در سال ۱۳۴۹ تصمیم می‌گیرد از مراسم مشهور و با قدمت هئیت عزاداران دهدشتی‌ها مستندی تهیه نماید.
«اربعین» در مورد مراسم عزاداری که روز چهلم اباعبدالله حسین بن علی علیه‌السلام در یکی از تکیه‌های قدیمی شهر بوشهر با حضور انبوه مردم محله برگزار می‌گردد، است. دوربین در شروع به داخل کوچه‌ها می‌رود و ما مردم را می‌بینیم که با راه‌اندازی دسته و پرچم‌ها و پارچه‌نوشته‌هایی در حال نوحه‌خوانی‌اند و سپس این جمع به تکیه منتهی می‌گردد. حرکات تیلت‌ ( Tilt down) تقوایی در کوچه و تکیه یک حالت تماشای قدسی از منظرگاه دوربین به وجود می‌آورد. نوحه‌خوان مشهور آن نواحی بخشو، نوحه‌های مختلفی در باب غم هجران و سختی حضرت زینب سلام‌الله علیها می‌خواند و مردانی نیمه لخت که یک دایره‌ را شکل داده‌اند با ضرب‌های سینه‌هایشان یک سمفونی ایجاد می‌کنند. منوچهر آتشی (شاعر) که خودش هم بوشهری است در همان سال‌ها برای فیلم «اربعین» تقوایی نوشته است: «باری سینه‌زنی تا مرحله دوم که واحد می‌نامند ادامه می‌یابد و بیننده درمی‌یابد که دست کم پانصد، ششصد دست، چنان با هم و منظم بر طرف چپ سینه‌های برهنه مردان فرود می‌آیند که گویی یک دست واحدند. پس از واحد به ناگاه در می‌یابیم که ضربه یکی در میان می‌شود؛ نوحه‌خوان با سکوت تعمدی نفس‌های بیندگان را در سینه حبس می‌کند تا سینه‌زنان را تا حد از پای افتادن به هیجان درآورد. هم از این است که می‌بینید در میانه، هیکل برهنه و درشت مردی را بر سردست بیرون می‌برند و آن گاه هیا مولا سر می‌رسد. حلقه‌های دایره‌ای به بیضی‌هایی چندی تبدیل می‌شوند و تا شروع مرحله بعد که شاید شبیه‌خوانی باشد ادامه می‌یابد.»

نقد فیلم اربعین

همانطور که از متن نوحه‌ها می‌شنویم نوحه‌خوان از تنهایی حضرت زینب (س) می‌گوید و عزاداران در طوافی هماهنگ، این تنهایی را زمزمه می‌کنند. تمام این مدیحه‌سرایی‌ها و لبیک‌ها یک ریشه‌ی تاریخی دارد و آن برمی‌گردد به هزاران سال پیش در همین آب و خاک؛ زمانی که برای نخستین بار ایرانیان شیعه در دوران ظلم و استبداد خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس برای پسر رسول‌الله که به جنگ تخاصم رفت، پرچم عزا برافراشتند و این نوحه‌سرایی‌ها و بازگو و تکرارش یک تجدید بیعت بامسلک و مرام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، امام و رهبر شیعیان بود. ساختار مراسم و سبک نوحه‌سرایی و شکل عزاداری همچون لباس‌ سیاه به تن کردن و سپس بر سینه‌ها کوفتن هم از ریشه‌های آئینی ایرانیان در نمایشی تعزیه‌وار بنام سیاوشون نشات می‌گیرد؛ ایرانیان باستانی که برای جوان ناکامی همه‌ساله عزاداری می‌کردند و پس از واقعه‌ی دل‌خراش کربلا، حسین بن علی را نمادی از ایستادگی در برابر ظلم و استبداد دانستند و پایه‌گذار عزاداری برای وی در ماه محرم و صفر گشتند.

نقد فیلم اربعین

تقوایی در ضمیمه‌ی تصاویرش بدون اینکه راوی‌ داشته باشد به طرز ساختارشکنانه‌ای دوربین خود را در نقش راوی قرار می‌دهد. ما در طول روایت پلان‌هایی موازی از دریا و اسکله و لنج‌ها با پلان‌های سینه‌زنی می‌بینیم که صدای نوحه‌خوان همچنان بدون تقطیع بر روی تصویرند. ابتدا اسکله و غروب خورشید و خلوتی همه‌گیر و بعد کات به نمای لو-انگل ((low angle از طواف عزاداران، که یک کنترپوآن تصویری از حضور مردم در عزاداری است و سپس در ادامه با تعویض ریتم نوحه، ما تصاویری از روزمره‌گی و کار و زراعت همین مردم را می‌بینیم که اینبار ضمیمه‌ی موتیف صوتی بر این تصاویر یک آتراکسیون را به شکل دیالکتیکی به وجود می‌آورد که این مردم محتوای مذهب در تار و پود زندگی‌شان درآمیخته است. در اینجا تقوایی از شیوه‌ی مونتاژ دیالکتیکی از نوع دوم آیزن‌شتاین بهره برده است که آیزن‌شتاین به آن «مونتاژ دیالکتیکی روشنفکری» می‌گفت؛ تصادم سوژه‌ها در پی تضادد حالت که یک محتوای درونی و معنوی می‌سازد.

«اربعین» یک سند درخشان هنری از یک مراسم آئینی رئالیستی است که تمام هویت و هیبتش را سنت و احساسات و عشق قدسی فرا گرفته است و دوربین تقوایی این عظمت بومی و تاریخی را در پس طواف عزاداران بر نوحه‌ی معشوق زمینی-آسمانی‌شان، امام حسین (ع) برای همیشه جاودان می‌کند.

نقد فیلم اربعین
5 1 رای
امتیاز مقاله

بخش نظرات 

مشترک
ابلاغ از
guest
0 کامنت
بازخورد
دیدن همه کامنت ها