Skip to content
نقد فیلم آرامش در حضور دیگران

نقد فیلم آرامش در حضور دیگران (ناصر تقوایی – 1351) – (انگاره‌ها و سویه‌های سیاسی)

زمان مطالعه: 7 دقیقه

ناصر تقوایی در مصاحبه با احمد طالبی نژاد و در پاسخ صحبت او که «آرامش در حضور دیگران» را یکی از سیاسی‌ترین فیلم‌های سینمای ایران می‌داند، این‌چنین می‌گوید: «من فکر می‌کنم آرامش در حضور دیگران تنها فیلم سیاسی واقعی سینمای ماست. هرکس حرف من را قبول ندارد، برود از زندگی یک سرهنگ امنیتی ایران فیلم بسازد.» (طالبی نژاد، ۱۳۹۱، ص. ۳۶)1

«آرامش در حضور دیگران» اولین فیلم بلند تقوایی است که در سال ۱۳۴۹ و با اقتباس از داستانی به همین نام از غلامحسین ساعدی ساخته شد. برای لایه‌برداری از فیلم و فهم سویه سیاسی آن باید به چند دهه ابتدایی حضور سینما در ایران برگشت و تحولات اجتماعی چندین سال قبل از تولید آن را بررسی نمود.

سینما یا همان‌طور که در ابتدا نامیده می‌شد، سینماتوگرافی، به‌وسیله مظفرالدین شاه به ایران راه یافت و تا سالیان، اختیار آن در ید قدرت دربار بود. همین امر منجر به آن شد که سینما نه‌تنها امکان مواجهه و آمیختگی بازندگی مردمان عادی و بازتاب آن را نداشته باشد، بلکه ابزاری شود در خدمت نمایش شکوه شاهان قجر. چند سال بعد، با افول سلسله قاجار، زمام امور کشور به رضاشاه رسید. او نیز مانند اسلاف دیکتاتورش در دیگر ممالک غربی، به قدرت تبلیغاتی سینما پی برد و از آن درراه پیشبرد سیاست‌های سلطنت نوپایش استفاده کرد. در کنار نمایش فیلم‌هایی که سویه تبلیغات ایدئولوژی پهلوی اول را داشتند، با اعمال قانون و سانسور، محتوی دیگر فیلم‌ها نیز به‌شدت توسط رژیم کنترل می‌شد.

آغاز زمامداری پهلوی دوم مصادف بود با اشغال کشور توسط متفقین و نابسامانی وضعیت اجتماعی. این آشفته‌کاری با حوادث بزرگی مانند ملی شدن صنعت نفت، کودتای بیست‌وهشت مرداد و زمینه‌سازی برای مرحله دوم مدرنیزاسیون ادامه یافت و آماده‌سازی مرحله دوم صنعتی شدن که بعد از اصلاحات ارضی شروع شد (اجلالی، ۱۳۹۴، ص. ۵۹ ) 2بر آتش آن دمید. نتیجه این اقدامات بروز یک بحران گسترده اقتصادی و به دنبال آن افزایش اعتراضات و اعتصابات و نارضایتی عموم مردم بود. این سلسله حوادثی به تغییراتی در دهه ۱۳۴۰ انجامید.

اگر کودتای بیست مرداد، شاخصه ناآرامی‌های دهه سی است، اصلاحات ارضی مولد مشکلات و بحران دهه ۱۳۴۰ است تغییری که منجر به افزایش مهاجرت از روستا به شهر، شهرنشینی سریع و بروز مشکلات شهری و افزایش نابرابر درآمد و اختلاف طبقاتی شد. در این دهه بود که آیت‌الله خمینی و نیروهای مذهبی حامی ایشان اقدامات خود علیه رژیم را علنی کردند.

نقد فیلم آرامش در حضور دیگران

این ناآرامی‌ها و نارضایتی‌ها چه سهمی در بازنمایی سینمایی داشتند؟

اسماعیل کوشان در دوره دوم فیلم‌سازی خود سنگ بنای سینمای عامه‌پسند را بنا نهاد؛ سینمایی که می‌توان آن را پدر «فیلم فارسی» دانست. فیلم فارسی اصطلاحی است که منتقد سینما، هوشنگ کاووسی برای آن دسته از تولیدات سینمایی که گروهی از ویژگی‌های ثابت را دربر می‌گرفتند به کاربرد، مختصاتی مانند شتاب در داستان‌پردازی، قهرمان سازی از توده‌های حاشیه‌ای، رقص و آواز بدون سببیت با داستان، اتکا به حادثه‌پردازی… (گیتی، ۱۳۸۰)3

طبیعتاً فانتزی موجود در این آثار که فقط به ترسیم تیپ‌های مشخص کوچه‌بازاری در قالب داستان‌های کلیشه‌ای پرداخته‌اند، مهم‌ترین فاکتور درافزایش بار سرگرم‌کننده، جذب مخاطب عامه و رونق گیشه به‌ حساب می‌آید. (میربابا، ۱۳۹۵)4 محوریت سرگرمی و جذب مخاطب باعث شده بود که تولیدات این سینما به ‌دور از واقعیت‌های جامعه، به رؤیاپردازی مشغول باشند و یا در راستای پروپاگاندای حکومتی تصویری از ایران مدرن و روبه‌پیشرفت یا جلوه‌های دیگری از اهداف رژیم را به نمایش بگذارند. مهم نبود که در ابتدای دهه چهل سویه مصرفی بالا گرفت و کشور رو به‌سوی ورشکستی می‌رفت، قهرمانان محبوب مردم (جاهل‌ها/لمپن ها) از این وقایع به دور بودند (صدر، ۱۳۸۱ ،ص.176)5 ،اهمیتی نداشت در نیمه دوم دهه چهل با افزایش درآمد حاصل از فروش نفت، توزیع ناعادلانه ثورت به بالاترین حد رسیده بود یا بیش از نود درصد درآمد کشور به پنج درصد جمعیت تعلق می‌گرفت؛ فردین، رویاساز تماشاگر بود و آن‌ها را متقاعد می‌کرد که می‌تواند در دنیایی سرشار از تبعیض دوام آورد و آسوده سر به بالش بگذارد. سینمای منفعل ایران که پاسخ مناسبی برای شرایط جاری نداشت در عین ترسیم فاصله‌های عمیق اجتماعی، تماشاگر را به تزکیه نفس فرامی‌خواند (صدر ۱۳۸۱، ص. ۱۸۶)6

اما این‌همه سینمای ایران نیست برای کامل کردن این پازل باید به‌نوعی دیگر از فیلم‌ها اشاره‌کنیم که تحت لوای سرگرمی‌سازی قرار نگرفتند و مدیوم سینما را ابزاری برای اندیشه ورزی و بیان دغدغه‌های سیاسی و اجتماعی خود برگزیدند. فیلم‌ها و فیلم‌سازانی که جریانی به نام «موج نو» را به راه انداختند. تعدادی از فیلم‌سازان منتصب به این جریان در کشورهای غربی تحصیل‌کرده بودند و در کنار آن دغدغه مسائل اجتماعی و سیاسی را هم به دوش می‌کشیدند. و تعدادی دیگر با سویه ادبیات و تجربه کار عملی سینمایی و آشنایی کامل با جامعه‌ای که در آن زیست می‌کردند، جریان موج نوی سینمای ایران را به وجود آوردند. موجی که در سال ۱۳۴۸ با دو فیلم «گاو» از داریوش مهرجویی و «قیصر» از مسعود کیمیایی آغاز شد. در میان چهره‌های موج نو، ناصر تقوایی نیز چهره‌ای مهمی بود که از ادبیات داستانی و فضا روشنفکری متعهد به سینما آمده بود و بعد از ساخت چند فیلم کوتاه، «آرامش در حضور دیگران» را ساخت. (نصیری، 1398)7

می‌توان گفت این فیلم یکی دیگر از نقاط تلاقی شکوهمند ادبیات و سینمای روشنفکری است.

همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد، این فیلم اقتباسی از یکی از داستان‌های «غلامحسین ساعدی» است. داستان‌های ساعدی به دلیل داشتن جنبه‌های تصوری غنی، رئالیسم اجتماعی و نگاه بدبینانه و انتقادی او به جامعه ایران در دوران شاه و درون‌مایه فلسفی اندیشمندانه آن‌ها موردتوجه سینماگران نوگرای ایران بود.

فیلم می‌خواهد فضای خانه یک فرد ارتشی را بازگو ‌کند، روایت فیلم اشاره به سرهنگ امنیتی بازنشسته‌ای دارد که همراه با همسر جوانش از روستا به شهر آمده و  شاهد زندگی بی‌بندوبار دختران خود هستند . او که از پیش دچار افسردگی و زوال عقل شده است، با قرار گرفتن در این شرایط حالش وخیم‌تر می‌شود. از طرفی زن جوان شهرستانی او نیز چندان آسوده نیست. او نمی‌خواهد دخترهای سرهنگ متوجه حال بشود، و کنار آمدن با شرایط جدید و روش زندگی دخترها برای او قابل‌قبول نیست. و همچنان بی‌عشق، اما متعهد به پرستاری از سرهنگ می‌پردازد.

اولین نشانه‌های سیاسی بودن این فیلم انتخاب سرهنگی امنیتی به‌عنوان یکی از شخصیت‌های اصلی این فیلم است. . چراکه بااهمیت ویژه دستگاه امنیت و ارتش در حفظ ارکان سلطنت پهلوی دوم، حتی نزدیک شدن به کاراکتری نظامی/ امنیتی و نمایش آن خارج از الگو و مشخصاتی که حکومت در دو دهه از نیروهای امنیتی و نظامی خودساخته و پرداخته بود (تلاش رژیم برای ارائه تصویری باصلابت و قدرتمند از نیروهای امنیتی)، آسان نبود. چه برسد به آنکه تقوایی افسر امنیتی را شخصی الکی، متزلزل و پارانویید نشان می‌دهد. افسری که جلال و شکوه خود را ازدست‌داده و حال تکیده و نزار گوشه‌ای افتاده است. او که سال‌ها از زیردستانش چیزی جز احترام و اطاعت ندیده و جز مجیز نشنیده حالا در وضعیتی است که به قول خودش حتی کلفت خانه هم برای او تره هم خورد نمی‌کند. (طالبی نژاد، ۱۳۹۱، ص. 52)8

 

در «آرامش در حضور دیگران» ترس و تشویش حضور نیرومندی دارند، و تقوایی با فضاسازی و بیان تصویری قابل‌توجهی این ترس و اضطراب را به بیننده منتقل می‌کند. اغلب صحنه‌ها در شب می‌گذرد و فیلم‌ساز عناصر ریز و درشتی در لوکیشن اصلی فیلم که همان خانه سرهنگ و دخترانش است، تعبیه می‌کند: نقاشی‌های عجیب از جغد بر دیوار خانه، حضور گربه درصحنه‌های مختلف، فضای گرفته اتاق‌هایی که اعضا خانواده در آن کنار هم جمع می‌شوند. علاوه بر این نشانه‌ها، طرز صحبت حرف‌های بیمارگونه سرهنگ، گسستگی منیژه همسرش از محیط و آدم‌های اطراف خود و رفتار او که بازتاب‌دهنده اضطراب و نگرانی درونی (تقوایی نگرانی منیژه از وضعیت سرهنگ، نگرانی از اینکه دیگران متوجه اوضاع سلامتی او بشوند، غریبگی با شیوه زندگی دختران سرهنگ، ناآشنا بودن محیط را کلوزآپی‌هایی طولانی نشان می‌دهد) اوست، بر تشویش معلق در فضا می‌افزاید.

البته این‌که عوامل مضطرب کننده تنها محدود به خانه نیستند، لوکیشن‌های بیرون از خانه هم اماکنی مشوش کننده‌اند. بیابان‌های اطراف شهر در شب با حضور ترسناک غریبه‌ای که پی همسرش می‌گردد، تیمارستان با آن درختان بلند وهم‌آلود و صدای کلاغ‌ها.

نقد فیلم آرامش در حضور دیگران

اگر تقوایی در ساخت این فیلم نگرشی سیاسی دارد، این تشویش و اضطراب مستتر در فیلم ما به ازای کدام شرایط جامعه است؟

اگر ارتش و نیروی نظامی یکی از ارکان مهم محمدرضا شاه در حفظ سلطنت خود بود، دیگر رکن نیرومند او سازمان اطلاعات و امنیت کشور/ ساواک است. ساواک را می‌توان مولود کودتای بیست و هشت مرداد دانست، و به‌رغم موفقیت‌هایی که در سرکوب حزب توده و فداییان اسلام داشت، استمرارش باعث نارضایتی مردم بود. (صدری، ۱۳۹۶)9بااین‌حال عمده فعالیت و شهرت قدرت رعب‌آور ساواک در دهه چهل فراگیر شد. مردم همه از نیروی امنیتی غول‌آسایی حرف می‌زدند که همه‌جا حضور داشت یا رژیم ادعا می‌کرد همه‌جا حضور دارد، و مردم در تشویش دائم از حضور مأموران به سر می‌بردند. مرز بین دوست و دشمن کمرنگ شده بود. غریبه که دیشب در نوشخانه‌ای تو را مهمان کره بود، می‌توانست مأمور ساواک باشد و فردای آن شب تو را به اتهام اقدام علیه سلطنت به ناکجاآباد ببرد.

تقوایی در کنار سویه سیاسی، نگرشی اجتماعی نیز جامعه دارد. جامعه‌ای آشفته که در آن ارزش‌های معنوی و اخلاقی ازدست‌رفته‌اند و در فقدان این ارزش‌ها یا آدم‌ها به فساد مشغول‌اند (زندگی بی‌بندوبار دخترهای سرهنگ) یا به ورطه ناامیدی افتاده‌اند و خودکشی می‌کنند یا نهایت سر از تیمارستان درمی‌آورند. در این جامعه آدم‌ها تنها ، سرگردان و پریشانند. قشر روشنفکر نیز از نیش و کنایه تقوایی در امان نیست. روشنفکرانی که اوقات خود را در کافه‌ها و با حرف‌های پوچ می‌گذارند یا در پی عیاشی‌اند.

این نگرش اجتماعی فیلم نیز رنگ و بویی سیاسی دارد. دهه چهل و پنجاه مرحله آخر مدرنیزاسیونی است که سنگ بنای آن در زمان رضاشاه گذاشته شد. در این دو دهه به مرحله نهایی خود رسید. حاصل این مدرنیزاسیون شکاف طبقاتی، خالی شدن روستاها، توزیع نابرابر ثروت، گسترش فقر، سرکوب شدید مخالفان بود.

تقوایی با نشان دادن تصویری سیاه و ترساننده از شهر و روابط آدم‌های شهری به رهاورد شبه مدرنیته رژیم برای مردم اشاره می‌کند. مردمی گرفتار در مرحله گذار از سنت به مدرنیته ترجمه شده پلهوی ها.

البته که سیاسی فیلم از چشم حکومت دور نماند توقیف شد. فیلم در تابستان ۱۳۴۹ تنها یک بار در جشن هنر شیراز به نمایش درآمد و پس از آن به مدت چهار سال توقیف شد. پس از آن در سال ۱۳۵۲ در سینما کاپری به نمایش درآمد و با استقبال تماشاگران و منتقدان مواجه شد اما با اعتراض جامعه‌ی پرستاران نمایشش برای همیشه متوقف شد.

نقد فیلم آرامش در حضور دیگران

منابع :

1 – طالبی نژاد، احمد(1391). به روایت ناصر تقوایی.تهران:نشر زاوش

2 – اجلالی، پرویز(1394). دگرگونی اجتماعی و فیلم های سینمایی در ایران: جامعه شناسی فیلم های عامه پسند (1309-1357) (چاپ اول). تهران: نشر آگاه

3 – گیتی، حسن (1380). فیلمفارسی و فراز و نشیب هایش، مولفه‌های سینمای فیلمفارسی. نقد سینما، شماره 29، ص.32

4 – میربابا، محمد حسین (1395). موج نوی سینمای قبل از انقلاب، نفی سینمای حاکم. پروبلمتیکا.

5 – صدر، حمیدرضا (1381). درآمدی بر تاریخ سیاسی سینمای ایران(1280-1380) (چاپ اول). تهران: نشر نی

6 – صدر، حمیدرضا (1381). درآمدی بر تاریخ سیاسی سینمای ایران(1280-1380) (چاپ اول). تهران: نشر نی

7 – نصیری، حسام (1398). پنجاه سالگی موج نوی سینمای ایران؛ تقابل دو جریان دگراندیش. پروبلمتیکا

8 – طالبی نژاد، احمد(1391). به روایت ناصر تقوایی.تهران:نشر زاوش

9 – صدری، منیزه(1396). نشریه دانشنامه جهان اسلام. شماره 22، ص 637

4 4 رای ها
امتیاز مقاله

بخش نظرات 

مشترک
ابلاغ از
guest
0 کامنت
بازخورد
دیدن همه کامنت ها