Skip to content
شاه پیرنگ

شاه پیرنگ (Arch Plot) – (فیلمنامه نویسی کلاسیک)

زمان مطالعه: 7 دقیقه

از شکل‌گیری نخستین حماسۀ مکتوب جهان (گیل‌گمش) تا به همین امروز بشر صورت‌های متفاوتی برای داستان‌گویی انتخاب نموده است. اما برای نقل داستانی جذاب و مبتنی بر اصول زیبایی شناسانه نیازمند یک طرح داستانی هستیم. طرح داستانی، مجموعه انتخاب‌هایی است که در پاسخ به دو پرسش چه چیز؟ و با کدام اولویت؟ در دسترس نویسنده قرار می‌گیرد و عملکرد یک نقشه برای یک معمار ساختمانی و در پیچ‌وخم‌های راه نیمه‌تاریک فیلم‌نامه‌نویسی، حکم چراغ‌قوه را برای نگارنده دارد. شاید بارها شده است که بدون طرح قبلی اقدام به نوشتن نموده اما پس از چند صفحه نگارش به بن‌بست رسیده و نوشتۀ خود را به امان خدا رها کرده باشید. در نظر بگیرید که یک شخصیت دراماتیک در ذهن شما شکل می‌گیرد و حالا شما می‌خواهید برشی از زندگی این شخصیت را به بیننده نشان بدهید، خواه یک ثانیه و خواه از تولد تا مرگ، فرقی نمی‌کند درهرحال شخصیت متولدشده در ذهن شما در موقعیت‌های مختلف تصمیم‌های متفاوتی می‌گیرد و با توجه به این تصمیم‌ها دست به عمل زده و عمل او واکنشی را از درون و پیرامون خود دریافت کرده و منجر به تغییرات کوچک می‌شود، این چرخه ادامه خواهد داشت تا این تغییرات کوچک منجر به تغییر بزرگ واصلی شخصیت شما بشود به‌نوعی که شخصیت در انتهای فیلم‌نامه دچار تغییری برگشت‌ناپذیر شده باشد. انتخاب این موقعیت‌ها، تصمیم، عمل و … که منجر به طی یک تغییر معنادار و غیرقابل‌برگشت در زندگی شخصیت شده و گذر او از مرحلۀ «الف» و رسیدن به مرحلۀ «ی» را نشان می‌دهد، بر عهدۀ نویسنده و در هنگام قالب‌ریزی طرح است.

شاه پیرنگ
نمونه ای از یک فیلم با پلاتِ شاه پیرنگ

کائنات با یک نظم منطقی در حال پیشروی است که برخی از این روابط نظام‌مند بی‌نظیر را به وسیلۀ علوم تجربی درک نموده ایم. در یک طرح منسجم هم قواعد و قوانین منظمی پابرجاست که منجر به شکل‌گیری روابط علت و معلولی می‌شود. حالا شما از بین بی‌شمار حق انتخاب برای نشان دادن برشی از زندگی شخصیت دراماتیک، با توجه به جهان‌بینی و نوع نگرش شخصی خود، دست به انتخاب‌هایی می‌زنید که یک نظم کلی را به وجود بیاورد و حالا با بسط دادن این نظم کلی و شکل‌گیری جزئیات، فیلم‌نامۀ خود را بدون ترس از رسیدن به بن بست تکمیل کنید. البته این به این معنی نیست که حتماً یک یا چند فرمول مشخص برای نگارش فیلم‌نامه وجود دارد. برای مثال اگر یک شخصیت مشخص برای دو نویسندۀ متفاوت شرح داده بشود، دو طرح متفاوت و درنتیجه دو فیلم‌نامۀ متفاوت خواهیم داشت، چون برای خلق یک اثر عواملی چون جهان‌بینی و بینش هنری خالق، به شکل غریزی تلاش دارند که نوعی شخصی‌سازی در اثر اتفاق بیفتد و خوب «راه‌های رسیدن به یک طرح خوب به عدد آدم‌ها و بلکه بیشتر است !

ارسطو اولین نظریه پردازی است که به اهمیت طرح و شرح ارکان آن می‌پردازد:

موضوع و مضمونی که شاعر انتخاب کرده است خواه مسبوق باشد و شاعران دیگر هم آن را به کار برده باشند و خواه خود شاعر آن را ابداع و ابتکار کرده باشد، در هر حال بر وی واجب است که نخست صورت و طرحی کلی از آن در نظر بگیرد و آنگاه حوادث فرعی آن صورت و طرح کلی را بسط و توسعه بدهد. (ارسطو،1343، ص 75)

پس از شکل‌گیری رنسانس در قرن شانزدهم، بشر به بازخوانی متون کلاسیک روی آورد و مکتب «نئوکلاسیک» بنیان گذاری شد، در حیطۀ هنرهای دراماتیک نیز نظریه‌پردازان مفاهیمی چون «وحدت‌های سه‌گانه» را مطرح نمودند ارسطو در فن شعر خود به وحدت عمل یا موضوع، یعنی تمرکز بر حوادث و موضوعات اصلی و حفظ یکپارچگی و انسجام آن در برابر حوادث و موضوعات فرعی برای رسیدن به یک سرانجام یا نقطۀ اوج دراماتیک و همچنین وحدت زمان، یعنی شکل‌گیری حوادث در یک برهۀ زمانی معین (پیش از ارسطو جشنواره هایی در کنار معبد دیونیزوس و در ستایش وی، اجرا می‌شده است و نویسندگان نمایشنامه‌های خود را در این جشنواره برای عموم اجرا می‌نمودند، ارسطو با بررسی این جشنواره­ها نظریات خود پیرامون درام را مطرح نمود و این جشنواره‌ها معمولاً از طلوع خورشید تا غروب آفتاب پابرجا بود و ارسطو معتقد است که زمان یک نمایشنامه نهایتاً باید در یک روز خلاصه شود) اشاره می‌کند و منتقدی ایتالیایی (ماگی) در سال 1455 میلادی وحدت مکان را هم به این دو وحدت اضافه می‌کند یعنی عمل دراماتیک باید در یک مکان (سلسله مکان‌های مرتبط باهم) اتفاق بیفتد. شایان‌ذکر است که هوراس در کتاب «هنر شاعری» خود به وحدت لحن هم اشاره نموده است. رعایت این سه وحدت در آثار کلاسیک به‌وفور به چشم می‌خورد، شناخت این سه وحدت به درک ساختاری آثار کلاسیک کمک شایانی می‌نماید ولی امروزه و به‌خصوص در هنر هفتم، کمتر شاهد وفاداری نویسندگان به وحدت‌های سه‌گانه هستیم. کمی نزدیک‌تر به زمانۀ خودمان معلمان بزرگی چون رابرت مک کی، ادوارد برانیگان، هنری جیمز، سید فیلد و…نظریه‌های قابل‌تأمل و متفاوت‌تری نسبت به طرح ارائه نموده‌اند.

شاه پیرنگ
نمونه ای از یک فیلم با پلاتِ شاه پیرنگ

رابرت مک کی

وی معتقد است که داستان یک مثلث بزرگ است، که در سه راس آن سه شکل کلی داستان گویی وجود دارد، شاه پیرنگ، خرده پیرنگ و ضد پیرنگ.

شاه پیرنگ (Arch plot)

همان‌طور که از اسمش برمی‌آید، اکثر آثار دراماتیک زیرمجموعه شاه پیرنگ قرار می‌گیرند. این آثار به معنای واقعی کلمه کلاسیک می‌باشند (چه گیلگمش، آثار سوفوکل و شکسپیر یا شاهکارهای معاصری مثل آثار داستایوسکی)، بی‌زمان، فرافرهنگی، بنیاد هر جامعۀ زمینی، اعم از متمدن و بدوی و … (مک کی،1398، ص 31)

شاه پیرنگ
نمونه ای از یک فیلم با پلاتِ شاه پیرنگ

شاه مرد و سپس ملکه دق کرد!

طرح کلاسیک یعنی داستانی بر مبنای زندگی یک قهرمان فعال که علیه نیروهای عمدتاً خارجی و عینی مخالف مبارزه می‌کند تا به هدف خود برسد، یعنی حرکت در امتداد زمان در چهارچوب واقعیتی داستانی که یکپارچه و دارای پیوندهای علت و معلولی است و رسیدن به پایانی مشخص که به منزلۀ تحولی مطلق و غیر قابل بازگشت می باشد. (مک کی،1398، ص 32)

قهرمانی را در نظر بگیرید که یک اتفاق (کنش پیش آغازین، که وجودش در فیلم‌نامه بسته به صلاح‌دید فیلم‌نامه‌نویس می باشد) زندگی قهرمان را از تعادل خارج می‌کند (اگر مثال معروفی که برای طرح کلاسیک عنوان می‌شود را در نظر بگیریم، با نظر به اینکه قهرمان ملکه باشد، شاه مرد همان کنش پیش آغازین یا نیروی محرکه است که زندگی معمولی ملکه را از حالت تعادل خارج می‌کند) چون اصل طبیعت بر پایۀ تعادل است، قهرمان در واکنش به این حادثه تصمیمی گرفته و دست به عمل می زند (ملکه در غصه ی از دست دادن شاه دق کرد)، اینجا ملکه تصمیم میگرد که برای شاه سوگواری کند و دست به عمل می زند، سیاه می پوشد و شبانه روز در عزای شاه گریه می کند) طبیعت و نیروهای خارجی پیرامون قهرمان در واکنش نسبت به کنش قهرمان دوباره دست به عمل می زنند (ملکه مرد! نیرو های درونی شخصیت و خارجی، مرگ ملکه را رقم میزنند.)

شاه پیرنگ
نمونه ای از یک فیلم با پلاتِ شاه پیرنگ

ویژگی ها

به طور کلی نظریه پردازان ویژگی های زیر را برای شاه پیرنگ بر شمرده اند:

روابط علت و معلولی مستحکم (همانطور که در مثال شاه و ملکه مطرح شد)، پایان قطعی، روشن و مشخص (در انتها، سرنوشت قهرمان و دیگر شخصیت هایی که در دل روایت زاده شده اند برای مخاطب مشخص می شود و تمام سوال های بوجود آمده در ذهن مخاطب، پاسخ داده می شوند.) زمان خطی (تمام حوادث توالی زمانی مشخصی دارند و همزمان با پیش رفتن داستان و حوادث، زمان نیز به شکل منظم تعریف می شود) کشمکش بیرونی برای قهرمان (قهرمان عمدتا با نیرو های مخالف بیرونی درگیر می شود، مثلا در مثال شاه و ملکه اینطور در نظر بگیرید که عده ای از درباریان پس از مرگ شاه و درک وضعیت سوگوارانه ی ملکه، اقدام به براندازی سلطنت ملکه می کنند، حالا ملکه در مقابل عمل آنها، تصمیم به دفاع از تاج و تخت می نماید و با آنها درگیر می شود و …) تنها بودن قهرمان (در نظر بگیرید که برآیند نیروی قهرمان از نیروهای متخاصم بیشتر باشد و در اولین حمله قهرمان آنها را مغلوب کند، آیا این برای شما به عنوان مخاطب جذابیت دارد؟ حالا موقعیتی را متصور شوید که برآیند نیروی قهرمان و نیرو های متخاصم برابر باشد، خوب حالا کمی قصه جذاب تر شد! حال اگر موقعیتی را متصور بشویم که نیروی قهرمان از برآیند نیرو های متخاصم کمتر باشد، پس از هر شکست قهرمان، دلهره ای در دل مخاطب بوجود می آید که این قهرمان تک و تنها و شکست خورده آیا به پایان خط خود رسیده است؟ و مدام چشم انتظار رویارویی نهایی قهرمان با نیرو های شریر خواهد ماند.) قهرمان فعال (بله قهرمان شاه پیرنگ، بی نظمی را بر نمی تابد و پس از شکل گیری حادثه ای که زندگی اش را از حالت تعادل خارج کرده است مدام در تلاش و تکاپو قرار می گیرد تا این نظم را دوباره به زندگی اش باز گرداند.)

در انتها باید به این نکته توجه داشت که آن چه که معلمان فیلم نامه نویسی و نظریه پردازان حیطه ی ادبیات دراماتیک برای ما شرح می دهند تلاشی در جهت درک ماهیت متن دراماتیک و ظرفیت این نوع از رسانه است. نه فرمولی ارائه می شود و نه قرار است الگویی برای کپی برداری در اختیار نویسندگان قرار بگیرد، اگر قرار بر چنین الگو پذیری هایی بود که تمام آثار دراماتیک بیشتر از یک شکل و یک قالب نداشتند و همه شبیه به هم می شدند!

شاه پیرنگ
نمونه ای از یک فیلم با پلاتِ شاه پیرنگ
منابع:

داستان، رابرت مک کی، ترجمه محمد گذرآبادی، نشر هرمس، چاپ بیست و سوم،1398.

مکاتب ادبی، دکتر سیروس شمیسا، نشر قطره چاپ دوازدهم،1398

بوطیقا، ارسطو، ترجمه دکتر عبدالحسین زرین کوب، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران،1343

1 1 رای
امتیاز مقاله

بخش نظرات 

مشترک
ابلاغ از
guest
8 کامنت
جدیدترین ها
قدیمی بیشترین امتیاز
بازخورد
دیدن همه کامنت ها
صدرا
صدرا
3 ماه پیش

ممنون که مختصر و مفید، این مطلب رو در اختیار ما گذاشتیم… امیدوارم نویسنده به مطالب مربوط به بازیگری هم بپردازن.🌹

مدیریت وُپیاک
پاسخ به  صدرا
3 ماه پیش

ممنون از نگاه شما.حتما به زودی مطالب پرباری در باب بازیگری بر روی سایت قرار خواهد گرفت.

حمیدرضا کریمی
حمیدرضا کریمی
3 ماه پیش

بسیار عالی و مفید بود.ممنون از شما و سایت خوبتون.و همچنین آقای کامکار

مدیریت وُپیاک
پاسخ به  حمیدرضا کریمی
3 ماه پیش

شما لطف دارین.امیدواریم که مفید واقع بشه

سالیوان
سالیوان
3 ماه پیش

بسیار مفید و خوب بود، لذت بردم و آموختم
ممنون

مدیریت وُپیاک
پاسخ به  سالیوان
3 ماه پیش

چقدر خوب که برای شما مفید بوده. بزودی با آموزش‌های بیشتری رو‌به‌رو خواهید شد

اشکان
اشکان
3 ماه پیش

بسیار مطلب مفید و جامعی بود، خیلی از سوالاتی که داشتم برام برطرف شد، ممنون از سایت خوبتون و جناب آقای کامکار

مدیریت وُپیاک
پاسخ به  اشکان
3 ماه پیش

خوشحالیم که مورد توجه قرار گرفته.بزودی بقیه مفاهیم فیلمنامه‌نویسی در سایت قرار خواهد گرفت.